19. Festiwal Kultury Ukraińskiej

polski українська

„Karpaty bez granic”

Prezentowana wystawa fotografii autorstwa Bohdana Tchira przedstawia drewniane świątynie Cerkwi Greckokatolickiej, których znaczna część przed II wojną światową znajdowała się na terytorium Galicji.

Wraz z przejściem ziem Zachodniej Ukrainy w granice Austro-Węgier (po rozbiorach Polski) greckokatolicka hierarchia otrzymała wszechstronne poparcie i ochronę habsburskiej monarchii. W tym okresie, o czym świadczą daty, można zauważyć wzmożoną budowę nowych cerkwi i kapitalne remonty starych.

Z końcem II wojny światowej Cerkiew Greckokatolicka wraz z całym swym majątkiem została podzielona (i była siłą likwidowana przez działający reżim) między Polskę, Słowację i Ukrainę Radziecką. Wraz z Cerkwią został podzielony również naród. Jednak o jego jedności i przeszłości wyrastającej ze wspólnego korzenia, doskonale świadczą pozostawione po przesiedleniach świątynie – często rujnowane, palone, adaptowane na magazyny czy, po prostu, pozostawiane bez opieki.

Wystawa prezentuje drewniane cerkwie południowo-wschodniej Polski, północnej Słowacji oraz zachodnich Węgier. To wciąż i tak nie wszystkie, jednak patrząc na zebrane tu fotografie, widz szybko odczuje głęboką religijność narodu, jego wyszukaną estetykę, która pozwalała mu na wybudowanie tak pięknych świątyń.

Cerkwie powstały w różnym czasie. Mamy zatem świątynie z XVII (na przykład, Chotyniec,Korczmin – Polska), z XVIII w. (Czerteż, Wisłok Wielki – Polska, Hunkowce,
Korejowce – Słowacja),
a także te, które pojawiły się w ostatnich latach (Zarwanica, Krechów, Skit Maniawski – Ukraina).

Prezentowane na wystawie cerkwie są obecnie użytkowane przez przedstawicieli trzech wyznań. Część z nich stoi pusta, pozbawiona wystroju wewnętrznego (np. Ulucz, Wielkie Oczy, Łukawiec – Polska).

Otwarcie wystawy fotograficznej
"Karpaty bez granic"
10 lipca, czwartek, godz. 15.00

miejsce: Greckokatolicki Konkatedralny Sobór p. w. św. Bartłomieja i Opieki Najświętszej Bogurodzicy, Gdańsk, Zaułek św. Bartłomieja 1

PREZENTACJA WSPÓŁCZESNEGO KINA UKRAIŃSKIEGO

Prezentacja współczesnego kina ukraińskiego
10 lipca, czwartek, godz. 18.30

miejsce: Kino „Żak”, Gdańsk, ul. Grunwaldzka 195/197

BOHDAN ZENOBI CHMIELNICKI
produkcja: Ukraina 2002–2008, reżyseria: Mykoła Maszczenko; scenariusz: Mykoła Maszczenko, Andrij Jaremczuk; zdjęcia: Serhij Bordeniuk; muzyka: Mychajło Czemberżi; występują: Wołodymyr Abazopulo, Wiktor Kruczyna, Serhij Dżyhura, Lilia Kuznecowa, Ołena Stohnij.

Film opowiada o bitwie pod Zbarażem, jednym z najtragiczniejszych wydarzeń wojny wyzwoleńczej narodu ukraińskiego przeciwko panowaniu szlacheckiej Rzeczypospolitej Polskiej (1948–1957). Jest to próba obalenia stereotypów i przedstawienie nowego poglądu na powstanie kozackie z połowy XVII w.

Wojsko kozackie, pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego, szczelnie okrążyło miasteczko Zbaraż. Polska szlachta, na czele z zaciętym wrogiem Ukrainy Jaremą Wiśniowieckim, znalazła się w pułapce: skończyły się zapasy, zaczęły się głód i choroby. Jarema posyłał do Polskiego Króla wielu gońców z prośbami o pomocy wojskową, ale żaden z nich nie zdołał przedrzeć się przez kozackie oblężenie. Wydawało się, że wkrótce zaporoscy kozacy będą świętowali ostateczne zwycięstwo, kiedy wydarzyło się coś niespodziewanego – Chan Krymski zdradził Chmielnickiego i pośród zażartego boju horda porzuciła pole walki. Bogdan Chmielnicki stanął przed trudnym wyborem – zapłacić wysoką ceną za zwycięstwo nad Polską i skąpać Ukrainę we krwi, czy zgodzić się na upokarzające i wyjątkowo niekorzystne warunki ugody pokojowej. Ogromne straty wojskowe, zdrada najbliższych sojuszników, osobista tragedia rodzinna – to tylko część problemów, które dręczyły wówczas wielkiego hetmana Ukrainy. Reżyser pokazał, że Bogdan Chmielnicki, wielki wódz i strateg, był jednocześnie zwyczajnym człowiekiem ze swoimi wadami, słabościami, lękami i problemami.

Mykoła MASZCZENKO (1929), ukraiński reżyser, scenarzysta, pisarz. W 1953 r. ukończył Charkowski Instytut Teatralny (pracownia І. Marianenki). Od 1957 r. pracował w Kijowskim Studiu Filmów Fabularnych im. O. Dowżenki, a w latach 1989–2004 był jego dyrektorem generalnym. Wybrana filmografia: „Moja radość” (1962), „Wszędzie jest niebo” (1965), „Komisarze” (1970), „Zona” (1988), „Kobzarz” (1993), „Małżeństwo ze śmiercią” (1994).

WŁADYKA ANDREJ
produkcja: Ukraina 2008; gatunek: biograficzny; reżyser: Oleś Janczuk; występują: Serhij Romaniuk

Film jest biograficzną opowieścią o życiu wybitnego metropolity Cerkwi Greckokatolickiej, Andreja Szeptyckiego. Twórcom udało się przedstawić postać bohatera (dla wielu kontrowersyjnego z powodu listu powitalnego dla niemieckich wojsk, okupujących Kijów podczas II Wojny Światowej, dla innych świętego), jako człowieka wybitnego, zdolnego do poświęcenia życia, który trwale wpisał się w historię Ukrainy.

Oleś JANCZUK (1956), ukraiński reżyser, producent, aktor. W 1984 r. ukończył Kijowski Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej im. I. Karpenki-Karego, pracował jako asystent reżysera w Kijowskim Studiu Filmów Fabularnych im. O. Dowżenki. Autor filmów historycznych z wyraźnym akcentem narodowo-patriotycznym. Jego prace opowiadają o postaciach i tematach będących tabu w czasach radzieckich: „Głód – 33” (1991) – o tragedii ukraińskiego Wielkiego Głodu, „Atentat. Jesienne zabójstwo w Monachium” (1995) – o zabójstwie Stefana Bandery, „Nieugięty” (2000) – o głównym dowódcy UPA generale Romanie Szuchewyczu, „Żelazna sotnia” (2004) – o walce żołnierzy UPA na granicy polsko-ukraińskiej w latach 1944–1947.

SEMINARIUM „DYSYDENCI I INTELEKTUALIŚCI W CZASACH TOTALITARYZMU, PORTRET PO LATACH. POLSKA, UKRAINA, NIEMCY”

Seminarium „Dysydenci i intelektualiści w czasach totalitaryzmu, portret po latach. Polska, Ukraina, Niemcy” – w 70. rocznicę urodzin Wasyla Stusa
11 lipca, piątek, godz. 14.30

miejsce: Nadbałtyckie Centrum Kultury, Gdańsk, Ratusz Staromiejski, ul. Korzenna 33/35

Seminarium zorganizowane w 70. rocznicę urodzin ukraińskiego poety i dysydenta, Wasyla Stusa przez Związek Ukraińców w Polsce przy współpracy z redakcją „Przeglądu Politycznego” i redakcją polsko-niemieckiego „Dialogu”. Rok 2008 został ogłoszony przez Prezydenta Ukrainy Rokiem Wasyla Stusa w związku z 70. rocznicą urodzin zmarłego w łagrach ukraińskiego poety i dysydenta. Organizatorzy seminarium dedykują go pamięci Wasyla Stusa, dołączając się tym samym do działań na Ukrainie, mających przypomnieć, kim był w historii współczesnej Ukrainy Wasyl Stus i szerzej, jaką rolę odegrał w niej ruch dysydencki. Organizatorzy seminarium są przekonani, że zaproponowany temat jest szczególnie ważny i aktualny w społeczno-politycznych realiach Polski, Ukrainy i Niemiec. W okresie ostatnich kilkunastu lat nastąpiła istotna zmiana w postrzeganiu roli i postaw intelektualistów oraz byłych dysydentów w krajach post-komunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej, a próba ich redefinicji staje się ważna w obliczu nowych wyzwań i realiów polityczno-społecznych. Podczas debaty proponujemy refleksję nad następującymi aspektami:

drogi i doświadczenia dysydentów w Polsce, na Ukrainie i w Niemczech,

moralność – polityka – ruch dysydencki w czasach komunizmu i obecnie,

pamięć i niepamięć, rozrachunki z pamięcią historyczną, analogie i różnice w doświadczeniu polskim, ukraińskim i niemieckim.

Uczestnicy seminarium:
Prof. Myrosław Marynowycz, działacz opozycji demokratycznej na Ukrainie, religioznawca, obrońca praw człowieka, publicysta, członek-założyciel Ukraińskiej Grupy Helsińskiej. Aresztowany w 1977 r., skazany na 7 lat łagów i 5 lat zesłania. Współorganizator ukraińskiej Amnesty International. Prorektor Ukraińskiego Katolickiego Uniwersytetu we Lwowie. Prezydent Instytutu Religii i Społeczeństwa tego Uniwersytetu. Autor wielu publikacji, m. in. Spokutuwannia komunizmu (1989), Ukrajina: Doroha czerez pustelu (1993), Ukrajinśka ideja i Chrystyjanstwo (2003), Ecumenist Analyzes the history and Prospects of Religion in Ukraine (2004).

Prof. Karol Modzelewski, historyk mediewista i działacz polityczny. Do 1964 r. członek PZPR. Z partii usunięty za napisany wspólnie z Jackiem Kuroniem „List otwarty” w którym, z pozycji ideowych komunistów, krytykowali oni politykę PZPR. Za kolportowanie listu został skazany na trzy i pół roku więzienia. Powtórnie aresztowany i więziony w 1968 r. Aktywny działacz „Solidarności”, rzecznik prasowy KKS, w latach 1980–1981 członek Zarządu Regionu Mazowsze i rzecznik prasowy Krajowej Komisji Porozumiewawczej. Internowany 13 grudnia 1981 r., zwolniony w 1984 r. Senator III RP pierwszej kadencji (1989–1991). Profesor zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego, wiceprezes Polskiej Akademii Nauk, Kawaler Orderu Orła Białego. Autor wielu publikacji, m. in. Barbarzyńska Europa (2004).

Wolfgang Templin, członek opozycji w NRD, współzałożyciel Inicjatywy na Rzecz Pokoju i Praw Człowieka. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych kontaktował się z polską opozycją. Wniósł ważny wkład w intelektualną debatę społeczno-polityczną w środowiskach opozycyjnych w NRD. Reprezentował Inicjatywę na Rzecz Pokoju i Praw Człowieka przy centralnym Okrągłym Stole, w latach 1989–1991 był jej rzecznikiem. Po wyborach parlamentarnych w marcu 1990 r. należał do współpracowników frakcji Sojusz 90/Zieloni w Izbie Ludowej. Był członkiem Kuratorium na Rzecz Demokratycznie Utworzonego Związku Krajów Niemieckich, a także członkiem Rady Rzeczników Założycieli Partii Sojusz 90 (od września 1990 r. do maja 1991 r.). W latach 1994–1996 był pracownikiem naukowym w Muzeum Muru, w 1996 – członkiem-założycielem Towarzystwa Badań nad Szkodliwymi Następstwami Dyktatury SED. Od 1997 r. pracuje jako publicysta.

Moderatorzy:
Wojciech P. Duda, historyk, wydawca, współzałożyciel „Przeglądu Politycznego” (w 1983) i jego wieloletni redaktor naczelny. Doradca Premiera RP, Donalda Tuska.

Izabella Chruślińska, publicystka, ekspert ds. mediów. W latach 2006–2008 ekspert Rady Europy w Kijowie, od 1994 r. współpracuje z „Przeglądem Politycznym”. Autorka publikacji m. in. w „Gazecie Wyborczej”, „Rzeczpospolitej”, „Więzi”. Współpracuje z kijowskim wydawnictwem „Duch i Litera”, autorka Była raz Kultura (2003) oraz współautorka (z Piotrem Tymą) Wiele twarzy Ukrainy (2005).

WYSTAWA POŚWIĘCONA 75. ROCZNICY WIELKIEGO GŁODU NA UKRAINIE

Otwarcie wystawy ulicznej poświęconej 75. rocznicy Wielkiego Głodu na Ukrainie
11 lipca, piątek, godz. 17.30

miejsce: Gdańsk, ul. Długi Targ, Przedproże Dworu Artusa

Wielki Głód na ziemiach Ukrainy to jedna z największych tragedii Europy XX w. i najpotworniejszych zbrodni komunizmu. Nie nastąpił w wyniku jakiegoś kataklizmu, lecz był wywołany sztucznie jako konsekwencja działań bolszewików, za wszelką cenę dążących do wykonania planu pięcioletniego. W wyniku kolektywizacji rolnictwa, rozkułaczania chłopów oraz bezlitosnych rekwizycji zboża, w latach 1932–1933 na Ukrainie zmarło co najmniej 3 milionów osób (niektórzy historycy podają liczbę 6–7 mln, a nawet 10–15 mln).

Faktom tym długo zaprzeczano. Wszelkie wypowiedzi na temat Wielkiego Głodu, aż do upadku ZSRR, były kwalifikowane jako przestępstwo „propagandy antyradzieckiej”. Utajnione zostały również wyniki spisu ludności z 1937 r., ujawniające demograficzny aspekt Wielkiego Głodu. Stosowano także aktywne środki dezinformacji zachodnich dziennikarzy. O ukrywanie faktów oskarża się obecnie wielu ówczesnych korespondentów w ZSRR.

Obecnie państwa europejskie nie przechodzą obojętnie wobec tej ogromnej tragedii narodu ukraińskiego, będącej również tragedią całego świata. Wielki Głód na Ukrainie uznają za ludobójstwo rządy lub parlamenty 26 państw, w tym: Polska (uchwała Sejmu z 6 grudnia 2006), Argentyna, Australia, Azerbejdżan, Kanada, Mołdawia, Gruzja, Belgia, Estonia, Węgry, Litwa, Łotwa, Stany Zjednoczone, Watykan i Ukraina. 28 listopada 2006 r. Rada Najwyższa Ukrainy, na wniosek prezydenta Wiktora Juszczenki, przyjęła ustawę uznającą Wielki Głód za zbrodnię ludobójstwa.

PANACHYDA ZA ZMARŁYCH Z GŁODU

„Panachyda za zmarłych z głodu” Jewhena Stankowycza do słów Dmytra Pawłyczka.
Koncert poświęcony ofiarom Wielkiego Głodu na Ukrainie

11 lipca, piątek, godz. 19.00
miejsce: Kościół św. Jana w Gdańsku, ul. Świętojańska 50

Muzyka: Jewhen Stankowycz, słowa: Dmytro Pawłyczko
Tłumaczenie: Michał Kertyczak, Aleksander Maślej

Utwór wokalno-symfoniczny dla solistów, dwóch chórów mieszanych oraz orkiestry symfonicznej powstał w 1993 r. dla upamiętnienia ofiar Wielkiego Głodu w Ukrainie w latach 1932–1933.

Koncert w wykonaniu Narodowego Chóru Akademickiego Ukrainy „Dumka”, Orkiestry Symfonicznej Polskiej Filharmonii Bałtyckiej im. Fryderyka Chopina w Gdańsku oraz solistów Niny Matwijenko i Serhija Mahery (bas) odbędzie się pod dyrekcją Wołodymyra Sirenki, z udziałem aktora Teatru Wybrzeże Ryszarda Ronczewskiego. Wykonanie utworu jest częścią międzynarodowego projektu artystycznego „Ukraina pamięta – świat uznaje” upamiętniającego ofiary ukraińskiego Wielkiego Głodu, który rozpoczął się koncertami w dniach 16–17 kwietnia 2008 r. w Izraelu. Projekt organizowany przez ukraińskie Ministerstwo Kultury i Turystyki przy wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych Ukrainy potrwa do listopada i obejmie 15 krajów z całego świata. Zgodnie z zamysłem autorów wydarzenie to ma nie tylko odkryć tę tragiczną kartę ukraińskiej historii, ale też przygotować grunt pod oficjalne uznanie Wielkiego Głodu za ludobójstwo przez kraje, które dotąd powstrzymywały się przed publiczną oceną tego kontrowersyjnego zagadnienia.

Organizatorami wydarzenia są: Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Państwowe Przedsiębiorstwo „Państwowa Agencja Koncertowa «Ukraina»”, Związek Ukraińców w Polsce, Ambasada Ukrainy w Rzeczypospolitej Polskiej.

Honorowy patronat nad koncertem objęli Marszałek Sejmu RP Bronisław Komorowski i Przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Arsenij Jaceniuk.

Jewhen STANKOWYCZ
W latach 1962–1963 studiował kompozycję u Adama Sołtysa w Konserwatorium Lwowskim, w latach 1965–1970 w Kijowskim Konserwatorium Muzycznym u Borysa Latoszyńskiego, i Myrosława Skoryka. W 1977 r. otrzymał Państwową Nagrodę im. T. Szewczenki za „Symfonię Nr 3. Ja utwierdzam się”. W latach 1990–1992 był przewodniczącym Związku Kompozytorów Ukrainy. W 1996 r. przebywał w Szwajcarii na stypendium rządu szwajcarskiego, na zamówienie którego napisał szereg utworów. Jest profesorem Narodowej Akademii Muzycznej w Kijowie. Jego utwory były wykonywane w wielu krajach Europy, USA i Kanadzie.

Stankowycz zaznaczył wyraĽnie swą obecność w muzyce ukraińskiej już w pierwszych latach samodzielnej pracy. Jest kompozytorem o dramatycznym temperamencie i epickim rozmachu. Nawet utwory kameralne pod jego piórem nabierają charakteru zgoła nie kameralnego, jak na przykład III Symfonia kameralna na flet i orkiestrę smyczkową (Międzynarodowa Trybuna Kompozytorów UNESCO zaliczyła ją do 10 najwybitniejszych utworów 1985). W swoim czasie Stankowycz ulegał awangardowym tendencjom, pisał utwory nawiązujące do „igrania” z cudzym stylem („Sinfonietta”), kompozycje quasi-barokowe („Sinfonia Larga”) czy „romantyczne” („Symfonia Nr 4 Lirica”).

Z równym powodzeniem wypowiada się w dowolnym gatunku czy formie, także w muzyce dla teatru dramatycznego i filmu. Kompozytor najchętniej skłania się ku dramaturgii o treści problemowo-filozoficznej. Stąd w jego twórczości przeważają monumentalne formy symfoniczne czy teatralne (m. in. 12 symfonii). Szczególnie wyróżniają się: „Symfonia Nr 3” (1976) do poetyckiego tekstu Pawła Tyczyny na głos solowy, chór i orkiestrę, „Symfonia pastorali” (1979), folk-opera „Kwiat paproci” (1979), balet „Olga” (1982), potężne „Dictum” (1987) w jedenastu częściach na orkiestrę kameralną oraz szereg utworów poświęconych tragedii Czarnobyla – „Czarna elegia” (1991), „Poemat boleści” (1993); symfoniczna „Panachyda” poświęcona pamięci ofiar Wielkiego Głodu w 1933 roku.

Dmytro PAWŁYCZKO
Ukraiński poeta, tłumacz, eseista. Autor wielu tomów wierszy, między innymi „Miłość i nienawiść” (1953), „Moja ziemia” (1955), „Czarna nić” (1958), „Wzywa prawda!” (1958), „Tajemnica twojej twarzy” (1979), „Spirala” (1984), „Nostalgia” (1998), „Poświadczam życie” (2000). Tłumacz poezji anglojęzycznej (m. in. sonetów Szekspira), polskiej, bułgarskiej, rosyjskiej i in. Redaktor drugiego tomu „Antologii poezji polskiej” (1979). Wieloletni redaktor naczelny „Wseswitu”. W Polsce wydano dwa wybory jego wierszy „Istota rzeczy” (wybór i tłumaczenie Floriana Nieuważnego, Warszawa 1980) i „Tajemnica twojej twarzy” (wybór i tłumaczenie Bohdana Zadury, Lublin 1989) oraz tom „Naparstek” (Koszalin 2000, w wersji dwujęzycznej). Dmytro Pawłyczko opublikował liczącą 470 stron antologię własnych przekładów poezji polskiej od Jana Kochanowskiego do Darka Foksa „Dzwony w zimie” (Kijów 2000). Rok póĽniej ukazało się jej poszerzone wydanie „50 polskich poetów”. Związany z Ruchem, stał na czele Komisji Spraw Zagranicznych parlamentu ukraińskiego; był współtwórcą Deklaracji Niepodległości i ambasadorem Ukrainy w Polsce (1999–2001).